header_tentoonstelling_de_heksen_van_brueghel.png

Ons verhaal

Schrikbeeld en sprookjesfiguur

Onze beeldvorming van heksen

Kinderboeken, sprookjes, films: heksen spreken tot de verbeelding. Het is altijd een vrouw, maar ze kent allerlei gedaanten: van de overbekende lelijke heks met een kromme neus, vliegend op haar bezemsteel, tot een verleidelijke en gevaarlijke schoonheid. Wat wij nu zien als sprookjesfiguur werd in de Middeleeuwen als angstaanjagend echt ervaren. In Europa zijn in die tijd talloze vrouwen op verdenking van hekserij verbrand.

Slecht weer, ziekte, verzuurde melk of het verlies van kostbaar vee

Het is hun schuld!

Hekserij wordt vaak gebruikt als verklaring voor onverwachte tegenslagen. Dit kan van alles zijn: slecht weer tijdens een zeereis, een ziekte, verzuurde melk of het verlies van kostbaar vee. Ook kindersterfte of tegenvallende oogsten kunnen heksen worden aangerekend. Op deze afbeelding uit een boek van Olaus Magnus is een heks te zien die slecht weer tovert, waardoor een schip ten onder gaat.

Van ketterij beschuldigd

Wat ontstaat als een volksgeloof wordt in de vijftiende eeuw uitgelegd als een pact met de duivel. Hekserij wordt bestempeld als ketterij. Een heks, zo denkt men, is verleid door de duivel en maakt deel uit van een ketterse sekte. Met behulp van de duivel is zij tot zeer kwaadaardige zaken in staat. Het aantal heksenvervolgingen neemt vanaf dan ook sterk toe.

Honderdduizend processen


Onderzoekers schatten dat er in Europa van 1450 tot 1685 meer dan honderdduizend processen zijn gevoerd. Iets meer dan de helft van de verdachten, vijftig- à zestigduizend, werd als heks veroordeeld. In de Noordelijke Nederlanden ligt het aantal relatief laag ten opzichte van andere landen: er zijn ‘slechts’ 308 gevallen bekend. De angst om vervolging was er niet minder om.

Sien gaet vóór horen

Een betoog tegen bijgeloof

In de tijd van de Verlichting, vanaf eind zeventiende eeuw, worden hekserij, de kracht van de duivel en andere spookverschijnselen in twijfel getrokken. Een belangrijke rol hierin speelt het boek De betoverde weereld van Balthasar Bekker. ‘Sien gaet vóór horen,’ zegt Bekker. Hij heeft zeer rationele opvattingen en zijn boek is een betoog tegen bijgeloof. Het is een bestseller, maar brengt binnen de kerk een golf van protest teweeg. Bekker wordt zelfs afgezet als priester.

Sabbat, David Teniers II, 1633, Musée de la Chartreuse

Vrouwelijk schoon met mannenogen bekeken.

verhaal-heksen-TT00363_01.jpg

In deze sabbatscène van David Teniers II valt genoeg te griezelen. Demonen, monsterlijke wezens, half-mensen en gedrochten omringen een voorstelling om een haard. Heksen maken zich op voor de sabbat. Sommigen zijn naakt en smeren zich in met vliegzalf. Links zit een aantrekkelijke rijk geklede dame met een vertwijfelde blik. Laat zij zich verleiden tot een pact met de duivel? De aanwezigheid van vrouwelijk schoon in dit wonderlijke tafereel is niet toevallig. Teniers speelt in op zijn publiek. Kopers van dit soort voorstellingen zijn allemaal mannen.

Bron van amusement

In de Noordelijke Nederlanden zijn halverwege de zeventiende eeuw de laatste heksen vervolgd. Daarna volgen nog wel processen, maar er worden geen mensen meer veroordeeld. De angst voor hekserij lijkt langzaam af te nemen. Frappant is dat ook de wijze van afbeelden van heksen verandert. De heks is niet langer afschrikwekkend, maar wordt een bron van amusement.

Het beeld van een heks dat wij nu kennen begint bij Bruegel

De heksen van Bruegel

Het beeld van een heks dat wij nu kennen van sprookjesboeken, een vrouw die op haar bezem door de haard naar buiten vliegt, begint bij Bruegel, in de zestiende eeuw. Museum Catharijneconvent toonde eind 2015 een tentoonstelling over de weergave van heksen in de Hollandse en Vlaamse kunst: De heksen van Bruegel.