ABM-s35a_1.jpg

Ons verhaal

Hoeksteen van de samenleving

Door Herman Pleij

De erfenis van Anna

Het fundament voor het gezin als hoeksteen van de samenleving is in de laatmiddeleeuwse steden van de Nederlanden gelegd, met Anna, de moeder van Maria, als het stralende middelpunt. Zij vormt het baken van een kleinschalig familieleven in gezinsverband, waarin de rolverdeling vast ligt. De tienduizenden Anna's, Anneke's, Annemarieën, Annemiekes en zelfs Annabellen herinneren daar nog dagelijks aan.

De populaire Anna

Vaak zit Anna op een troon, met een wat kleinere Maria op schoot, die weer haar kindje Jezus draagt. Het is meteen duidelijk dat het in eerste instantie om de grootmoeder draait. Rond 1500 lijkt de populariteit van Anna die van haar dochter zelfs bijna te overtreffen.

De strijd om populariteit

ABM-bh499_2.jpg-Grootmoeder-Anna-op-het-tweede-plan.jpg

De plaats van Maria blijft niet onbetwist. Uit hun grootte en positie ten opzichte van elkaar in de beeldende kunst valt af te leiden dat men hier en daar moeite had met de onderschikking van Maria en het kind. een enkele keer pakt deze strijd om voorrang bijna potsierlijk uit. Dan zijn Maria en Jezus gekrompen tot een soort speelpoppen. Maar ook komt voor dat Anna moet staan achter een troon waarop haar dochter zit.

Beschermvrouw van het gezin

Anna was de beschermvrouw van het gezinsleven, het huwelijk en royaal nageslacht. Maar ze werd ook de toeverlaat voor hen die nu juist dat huiselijke geluk moesten missen. Zo groeide ze uit tot patrones van een ideaal aards leven, dat zich volgens de laatmiddeleeuwse stadsbewoners vooral op kleinschalig gezinsformaat moest afspelen. Anna was bijzonder geschikt voor de verspreiding van het idee van het kerngezin. De vaste rolverdeling van dit kerngezin kwam in de Lage Landen tot stand.

'Alles draait om vrouwen': Heilige maagschap, Meester van Liesborn, ca. 1480, ABM s35a

Alles draait om vrouwen

blok-heilige-maagschap.jpg

De concentratie op de moeder en de grootmoeder van de verlosser gaf ook aanleiding tot verbeeldingen van zjin hele familie. Daarin bleven vrouwen de hoofdrol spelen. Alle vrouwen en kinderen werden nadrukkelijk op de voorgrond van de schilderijen gepositioneerd, de mannen hingen er wat bij op de achtergrond. Bovenal werd de centrale rol van de vrouw bij de opvoeding geaccentueerd door de onderwijzende Anna, die haar nageslacht leerde lezen.

Propaganda voor het kerngezin

Vanaf de veertiende eeuw kwam het sociaal-economische zwaartepunt te liggen bij de kooplieden, ambachten en neringen. Zij organiseerden zich in tal van gilden, broederschappen, schutterijen en rederijkerskamers. Het platteland werd afhankelijk van deze nieuwe structuren en instituties. Trefwoord van deze nieuwe markteconomie was arbeidsdeling. Daaraan voldeden de uitgebreide familieverbanden van het platteland niet meer: daarin deed iedereen in principe alles. De stad vroeg echter om specialisatie: met meer vakkennis werden allerlei nieuwe producten en diensten versterkt.

Waarom is Anna uitgerekend in de Lage Landen zo populair geweest?

Een modelgezin

Het beperkte gezin met een strakke rolverdeling garandeerde deze economische vooruitgang op kleine schaal. Vader zorgde voor het inkomen, moeder voedde de kinderen op en droeg zorg voor het huishouden. De kinderen gingen naar school en assisteerden hun ouders. De Heilige Familie was zo voor velen een modelgezin.

De Heilige Familie

In deze beeldengroep is vader Jozef als timmerman in de weer met het schaven van een balk. Jezus helpt hem. Zijn moeder Maria leest een boek, of misschien leest zij Jezus voor. In het kerngezin vervult zij dan ook, in de geest van haar moeder Anna, de rol van onderwijzeres. Maar Anna, Maria’s moeder, is en blijft aanjager, symbool, exponent en schutspatroon van dit nieuwe en zo vruchtbare leefverband.

Een lange doorwerking

Het succes van deze nieuwe ordening in het gezin werd ondersteund door de brieven van Paulus in het Nieuw Testament. Daarin vond men de bevestiging dat de vrouw bedoeld was als hulp van de man. De openbaarheid diende ze te mijden en ze mocht haar stem niet verheffen bij publieke bijeenkomsten. Deze rolverdeling uit het laatmiddeleeuwse kerngezin, die van de familie een profijtelijke productie-eenheid maakte, is pas in onze tijd serieus ter discussie gesteld.

Het kerngezin blijft onveranderd het richtpunt van de Nederlandse samenleving

De erfenis van Anna

Het kerngezin blijft onveranderd het richtpunt van de Nederlandse samenleving, sterker dan elders. Hoe is het toch mogelijk dat in dit progressieve land, waar de eerste homohuwelijken werden gesloten en de zogenaamde thuisbevalling zo langzamerhand wel op de Werelderfgoedlijst kan, toch zo'n laag percentage vrouwen topfuncties bekleedt in het bedrijfsleven, het openbaar bestuur, de politiek en de wetenschap? Dit zou zomaar de erfenis van Anna kunnen zijn.