header-petrus-met-haan-BMH-g00098_01.jpg

Ons verhaal

De windhaan

De betekenis en herkomst van het torenhaantje

De windhaan of weerhaan siert vandaag de dag veel Nederlandse kerktorens. Dat haantje staat er niet enkel voor de sier. Wat is de betekenis van het torenhaantje?

Een attribuut van Petrus

De haan is, net zoals de sleutel en het omgekeerde kruis, een attribuut van Petrus. De haan verwijst naar Petrus’ verloochening van Christus. Tijdens het Laatste Avondmaal vertelt Jezus dat Petrus hem drie keer zal verloochenen voordat de haan kraait. Petrus ontkent dit, maar wanneer de haan de volgende dag kraait, beseft Petrus dat Jezus gelijk had. De haan staat ook voor het berouw van Petrus hierover.

De attributen van Petrus

BMH-g00098_01.jpg

We zien hier Petrus in berouw, met de haan aan de linkerkant. Twee van zijn andere attributen liggen op de grond. De sleutels verwijzen naar de poorten van de hemel en de hel. Het boek verwijst naar het evangelie. Deze weergave van Petrus werd door de kerk aangemoedigd om kerkgangers aan te zetten tot de biecht.

Op kerktorens waren voorheen vaak kruisen of bollen te vinden

Voorlopers

Op de agora, het marktplein, van Athene werd rond 50 voor Christus een windtoren gebouwd. Hierop pronkte een bronzen Triton met een staf in de hand die draaide met de windrichting. Op kerktorens waren voorheen vaak kruisen of bollen te vinden.Volgens sommigen was de haan een heidens symbool. Hij werd op palen of bomen gezet ter afschrikking. Later zou de haan een christelijke invulling krijgen.

Meer over de toren

agora.jpg

U ziet hier een 18e eeuwse reconstructie van de windtoren op de agora in Athene. De toren bestond uit een windwijzer, een zonnewijzer en een waterklok. Op het fries zijn acht windgoden weergegeven. Daaronder zijn de stralen van de zonnewijzer te zien. Aan de binnenkant bevindt zich de waterklok. Het bouwwerk zelf staat vandaag de dag nog deels overeind, maar de bronzen Triton is helaas verdwenen.

Detail Gregoriusmis van de Meester van de Heilige Sippe, 1486, ABM s33. We zien op de achtergrond Petrus die zijn meester verraadt met daarachter een haan die kraait

Wakker worden!

De haan wordt ook wel gezien als symbool voor Christus. De haan kondigt de dag aan, de terugkeer van licht na duisternis. Op dezelfde manier overwint Jezus het kwaad en roept hij mensen op tot het christelijk geloof. De aankondiging van een nieuwe dag is te vergelijken met de nieuwe start in het leven, die iemand maakt die zich tot het christendom heeft bekeerd. En natuurlijk wekt de haan nog altijd letterijk in de ochtend vele mensen. 

Gij zult nu een gans braden, maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen...

Of toch een zwaan?

Lutherse kerken hebben in plaats van een haan vaak een zwaan op de kerktoren. Toen de hervormer Johannes Hus op de brandstapel belandde, zou hij het volgende hebben gezegd: ‘Gij zult nu een gans braden, maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen, die zult gij moeten verdragen.’ De naam Hus is Tsjechisch voor gans. We zien Luther dan ook soms afgebeeld met een zwaan.

Het symbool van Luther

Portret_van_Luther_SPKKg134n.jpg

Deze gravure dateert uit de eerste helft van de 18e eeuw. We zien Maarten Luther afgebeeld met een zwaan naast zich, het symbool voor Luther. Rechts op de voorgrond staat een bijbel, verwijzend naar de bijbelvertaling van Luther.

Even omhoog kijken...

Naast de haan en de zwaan zijn er door heel Nederland meer dieren en attributen te vinden op kerktorens. Kijk dus de volgende keer als u langs een kerk loopt even omhoog!

De Doopsgezinden hebben een houten huisje,
de Roomsen hebben een kruisje,
de Calvinisten hebben een haantje
en de Lutheranen hebben een zwaantje!

Het winnende idee

Het idee voor een verhaal over de windhaan is ingestuurd door Maurits Tompot. Hij schrijft over de windhaan in zijn columns. De afgelopen jaren heeft hij talloze ontdekkingen gedaan in de Goudse Glazen in de Sint-Janskerk in Gouda. Een van de 72 columns in de bundel Kosterlijke ontdekkingen gaat over de windhaan.