Weert-Museum-Jacob-van-Horne-3785.jpg

Ons verhaal

De uitvinder van de kerststal

Door: John van Cauteren, conservator Gemeentemuseum Jacob van Horne, Weert

Franciscus van Assisi

De kerststal mag zich verheugen in een enorme populariteit. In vele huishoudens staat hij rond Kerstmis opgesteld onder de kerstboom. Vele verzamelaars exposeren hun stallen in de kerstperiode in kerken, buurthuizen en musea. Maar hoe oud is de kerststal en wie was de ‘uitvinder’ er van?

Hoe het begon...

We schrijven het jaar 1223. Het is kerstavond, 24 december, in de Italiaanse plaats Greccio. Franciscus Bernardone, bekend als de heilige Franciscus van Assisi, wil tijdens de kerstviering de gelovigen zelf laten ervaren hoe de geboorte van Jezus in Betlehem heeft plaatsgevonden. In een grot nabij een kleine kluis waar enkele minderbroeders wonen, laat hij door een lokale edelman, Giovanni Velita, een lege kribbe met stro en een levende os en ezel plaatsen. Zo geeft hij de armoedige omstandigheden weer waarin Jezus ter wereld is gekomen.

Voor ongeletterden

Medebroeders en gelovigen uit de streek komen ’s nachts rond de grot samen om kerst te vieren. Ze brengen fakkels en lantaarns mee en zorgen zo voor een intieme sfeer. Diaken Franciscus zingt met welluidende stem het kerstevangelie en preekt over de geboorte van Jezus. De eucharistie wordt gevierd, staande rondom de kribbe. Deze gebeurtenis raakt de aanwezigen diep. Op vernieuwende en eenvoudige wijze heeft Franciscus het mysterie van de menswording van Jezus uitgebeeld en voor ongeletterden duidelijk gemaakt.

Zijn manier spreekt direct aan en vindt daarom snel navolging

Ontwikkeling kerststal

Deze door Franciscus gekozen manier om het kerstverhaal uit te beelden past in een langere traditie binnen de kerk. Ook de liturgische kerst- en paasspelen proberen het evangelieverhaal te verbeelden om het aanschouwelijker te maken voor de aanwezige gelovigen. Franciscus wijze is echter ongewoon, heel letterlijk en vindt buiten een kerkgebouw plaats. Zijn manier spreekt direct aan en vindt daarom snel navolging: de kerststal is geboren.

Italiaanse stallen

In Italië vinden we de oudste voorbeelden en de kerststal blijft daar gedurende de eeuwen populair. Bekend zijn bijvoorbeeld de achttiende-eeuwse uitgebreide kerstgroepen uit Napels. Museum Catharijneconvent bezit daarvan een prachtig voorbeeld.

Door Europa

Vanuit Italië dringt de traditie van de kerststal door in andere landen in Europa en zelfs over de gehele wereld. In met name Frankrijk en de Duits sprekende landen wordt na en onder invloed van de katholieke Contrareformatie in de zeventiende eeuw de kerststal erg populair. In de Nederlanden vinden we de eerste voorbeelden al in de zestiende eeuw. Wellicht onder invloed van de Beeldenstorm verdwijnt deze traditie in onze streek echter weer snel.

Een exemplaar bij elk gezin

Het duurt tot ver in de negentiende eeuw voordat de kerststal in Nederlandse katholieke kerken en burgergezinnen traditie wordt. De oudste kerststallen in huisgezinnen zijn veelal ingevoerd uit Duitsland en worden gevormd door kostbare biscuitporseleinen beeldjes. In de twintigste eeuw worden vooral de goedkopere, veelkleurig beschilderde gipsen kerststallen populair en na de Tweede Wereldoorlog is in ieder rooms-katholiek huisgezin in Nederland wel een exemplaar te vinden.

Met losse beeldjes kun je zelf de voorstelling inrichten

Een theatraal element

Wat is nu het wezen van een kerststal en waarin verschilt de kerststal wezenlijk van de gebeeldhouwde kerstvoorstelling? Dat is het theatrale element. Met losse beeldjes kun je als gebruiker zelf de voorstelling inrichten. Je kunt zelfs het hele verhaal naspelen. Soms wordt de halve huiskamer omgebouwd tot kerstlandschap en verandert de voorstelling met het verloop van de tijd.

Eerst alleen de os

Bij het begin van de advent staat alleen de os in een lege stal. Maria en Jozef met de ezel naderen van een afstand de stal. Het neerzetten van de kribbe en de engel vindt plaats op kerstavond. De herders met schapen die elders in het veld staan, komen op eerste kerstdag bij de stal aan. En dan als laatsten, op 6 januari, arriveren de drie koningen. Zij waren al eerder op reis gegaan en komen iedere dag dichterbij. Dan is de voorstelling compleet en blijft zo staan tot Maria Lichtmis, 2 februari. Tegenwoordig blijft een kerststal niet meer zo lang staan. Soms haalt de stal Driekoningen niet eens. Ook in miniatuur Bethlehem heeft de snelheid van ons moderne leven toegeslagen.