Geen afbeelding beschikbaar
  • /media/adlib/ABM%20t2003_1.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_2.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_3.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_4.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_5.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_6.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_7.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_8.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_9.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_12.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_13.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_29.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_30.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_31.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_32.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_33.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_34.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_35.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_36.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_37.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_10.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_11.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_14.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_15.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_16.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_17.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_18.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_19.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_20.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_21.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_22.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_23.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_24.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_25.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_26.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_27.jpg
  • /media/adlib/ABM%20t2003_28.jpg

onbekend

Rode koorkap van bisschop David van Bourgondië met voorstellingen uit het leven van Christus

-

KOORKAP VAN DAVID VAN BOURGONDIË
Noord-Nederland, 1492
ABM t2003

Het rode goudbrokaat vertoont een motief van granaatappels, waarin de vuurslag en tondeldoos, de emblemen van de Bourgondiërs, zijn verwerkt. Op het schild is de hemelvaart van Christus afgebeeld. De geborduurde stroken aan de voorzijde van de mantel beelden scènes uit van gebeurtenissen na de kruisdood van Christus, zoals bewening en verrijzenis.

Objectspecificatie

Objectnaam
liturgica
Materiaal
fluweel, fluweelbrokaat, floszijde, gouddraad
Afmetingen
Huidige locatie
Niet in het museum te zien
Verwervingsmethode
oud bezit
Verwervingsdatum
Verwervingsbron
Objectnummer
ABM t2003

Objectbeschrijving

De koorkap bestaat uit zes banen donkerrode zijde, gouddraad en een poolweefsel, met name fluweel. De achtergrond bestaat hoofdzakelijk uit gouddraad en het gebrocheerde patroon is een slingerend granaatappelmotief met kleine vertakkingen van bladeren en vruchten uit deels geciseleerd zijdefluweel. De stengel van de granaatappel is bezaaid met vonken, die uit de tondeldoos met vuursteen en spaanders komen, welke in het hart van de granaatappel is geweven. Tondeldoos en vuurslag zijn het embleem van David van Bourgondië (ca. 1427-1496) (Muller 1911, p. 12-16). De voering is van blauw gesteven linnen.

Het koorkapschild op de achterzijde verbeeldt de Hemelvaart van Christus. Hij is opgestegen vanaf een bergtop, waarop zijn voetafdrukken nog zichtbaar zijn, en wordt ten halve lijve weergegeven. Op de voorgrond staat links Maria, die de handen vol ontzag opheft. Rechts van Maria maakt de apostel Petrus een biddend gebaar. Links van Maria staart Johannes naar de verdwijnende Christus. De overige apostelen zijn om de bergtop heen gegroepeerd, alle met gebaren van ontzag en verbazing. Opmerkelijk is de apostel rechts van Petrus, die zich van het gebeuren afwendt. De scène speelt zich af tegen een achtergrond met galerij, waarin drie ronde bogen. Tussen de bogen zijn torentjes aangebracht, die uitsteken boven de architraaf. De gedamasceerde achtergrond loopt door tot aan de gewelven en is van gelegd gouddraad over een vulling, vastgezet met donkerrode zijde in een blokjespatroon.

Techniek achterzijde: het gewaad van Christus is in de lazuursteek uitgevoerd evenals de mantels van Maria en Petrus. De gewaden van de overige apostelen zijn alle in platsteek en omzoomd met een dun gouden koordje en dubbel gelegd gouddraad. De gezichten van Maria en de apostelen, hun handen en de voeten van Christus zijn in ingrijpsteek uitgevoerd; de haren van de apostelen zijn in kettingsteek aangebracht. Arcade, pilaren en torentjes zijn van opgehoogd gelegd en gehecht gouddraad, de architraaf is van vlak gelegd en gehecht gouddraad. De gewelven zijn geborduurd met floszijde in platsteek. Het schild wordt omzoomd door een geweven bandje en een franje.

Op de aurifriezen aan de voorzijde van de koorkap worden in zes scènes gebeurtenissen uitgebeeld, die zich na de Kruisdood van Christus hebben afgespeeld: links van boven naar beneden de Bewening, de Graflegging en de Verrijzenis; rechts Christus' verschijning aan Maria, Christus als hovenier (Noli me tangere - wil mij niet aanraken) en Christus' maaltijd met de Emmaüsgangers.
Links: bovenaan de Bewening. Maria houdt de gestorven Christus op de schoot en beweent hem. Rechts op de afbeelding wordt ze ondersteund door Johannes de evangelist. Links van Maria heft Maria Magdalena in een gebaar van diepe smart de handen ten hemel.
Daaronder de Graflegging. Christus rust in het graf, gehuld in een lijkwade. Josef van Arimathea en Nicodemus zijn doende de sarcofaag met een grote platte steen af te sluiten. Maria knielt met ineengeslagen handen aan een van de zijkanten neer, ondersteund door Johannes de Evangelist. Op de voorgrond een geknielde en biddende Maria Magdalena.
Onderaan de Verrijzenis. Christus staat vóór de open sarcofaag gehuld in een gouden mantel. Links houdt hij de kruisstaf vast, met zijn rechterhand maakt hij een spreekgebaar. De stigmata zijn duidelijk zichtbaar. Links en rechts twee ontstelde bewakers. Boven het graf zweeft een engel.
Rechts: bovenaan de verschijning aan Maria. De H. Maagd, gezeten op een stoel met hoge rugleuning en met een opengeslagen boek op de schoot, keert zich verrast met geheven handen naar Christus, die haar zijn stigmata laat zien. In het midden van het tafereel een boogvenster, daaronder een tafeltje met een kussen (?).
Daaronder de ontmoeting tussen Christus en Maria Magdalena. De scene speelt zich af in een landschap met in het midden een boom. Christus is gekleed als hovenier met spade, en Maria Magdalena speelt zich af in een landschap. In het midden een boom. Aan de voeten van Maria Magdalena staat een geopende zalfpot, haar attribuut; achter haar twee vrouwenfiguren. Christus toont zijn stigmata en geeft met een gebaar aan: 'Noli me tangere'.
Onderaan de Emmaüsgangers. Christus zit aan een rond tafeltje, geflankeerd door de Emmaüsgangers en geeft een stuk brood aan de man rechts op het borduurwerk. Achter de man links staat een dienaar Op de tafel zijn de rest van het brood, een schaal, een beker en twee messen geborduurd.
Alle zes voorstellingen vinden plaats onder een baldakijn met een middentorentje; aan weerskanten hiervan twee ramen en een zijtorentje. Het baldakijn wordt gedragen door twee geprofileerde zuilen. Het gewelf bestaat uit acht velden, de ribben komen samen in een nodus. De interieurscènes spelen zich af op een tegelvloertje.

Techniek voorzijde: De mantels van Christus en Maria in de aurifriezen zijn in de lazuursteek uitgevoerd, met uitzondering van de scène, waarin Christus aan Maria verschijnt. Dan draagt zij een blauwe mantel uitgevoerd in platsteek. De kleding is omzoomd met gelegd en gehecht gouddraad. Voor de gezichten, handen en overige lichaamspartijen is de point miniature gebruikt. De haren zijn in kettingsteek. De architecturale omlijsting van de scènes, bestaande uit pilaartjes, arcades, een architraaf met de vier boogvensters en torentjes, zijn, deels opgevuld, op een aparte laag linnen geborduurd met gelegd en gehecht goud- en zilverdraad. De gewelven zijn met zijde in platsteek geborduurd. De randen van de aurifriezen zijn van gelegd gouddraad vanaf de onderkant gehecht in een blokjespatroon.

Aanvullende informatie

De herkomst van de koorkap is niet bekend. Wel is duidelijk, dat deze gezien het ingeweven embleem bestemd was voor bisschop David van Bourgondië (ca. 1427-1496), bastaardzoon van Philips III (de Goede) en Nicolette van Bosquiel. De vroegste inventarisgegevens betreffende koorkappen van bisschop David komen uit de Utrechtse Dom en dateren uit 1497 (Brom 1900, p. 252). Genoemd worden "...sex cappe deaurate..." (zes met goud doorwerkte koorkappen), geschonken door bisschop David, maar deze worden niet nader gespecificeerd. In een inventaris van de St. Janskerk uit 1501 wordt eveneens melding gemaakt van koorkappen "...tres cappe nove rubee de panno aureo una ex dono domini Davidis de Burgundia..."(zes nieuwe rode kappen van goudbrokaat, één ervan geschonken door David van Bourgondië) (Brom 1900, p. 277), maar hiermee wordt o.a. gedoeld op de koorkap OKM t89. De koorkap ABM t2003 maakte mogelijk deel uit van de inventaris van de kapel in zijn kasteel Duurstede te Wijk bij Duurstede. Een deel van de bezittingen daar verviel na Davids dood aan zijn halfbroer en opvolger Philips (1464-1525), die in 1517 werd benoemd tot bisschop van Utrecht. In 1529 werd er een inventaris opgemaakt van de inboedel van het kasteel, waarin melding wordt gemaakt van een koorkap met een schild met goudborduurwerk en de wapens van David van Bourgondië (Sterk 1980, p. 231). Maar ook deze omschrijving is te summier om de herkomst met zekerheid aan te geven. De relatief grote afmeting van de koorkap zou een verklaring vinden in het feit, dat deze bestemd was om door de bisschop gedragen te worden als hij, gezeten te paard, deelnam aan grote plechtigheden en processies (Utrecht/Leuven 1959, p. 72, nr. 12). Zie voor eveneens aan David van Bourgondië gerelateerde gewaden OKM t89, t90a en t90b.

Literatuurverwijzingen

  • 2015, geheim van de Middeleeuwen in gouddraad en zijde [tekstboekje], Hertogh, Paula, cat. nr. 4.4
  • 2015, Illusie in verf : de schildertechniek van fluwelen goudbrokaten stoffen op Noord-Nederlandse schilderijen uit de vijftiende en zestiende eeuw, Duijn, Esther E. van, p. 87, afb.
  • 2015, Met zuivere zijde en katoen : de rol van het middeleeuwse liturgische gewaad in de professionalisering van textielrestauratie, Groot, Emmy de, p. 80, afb.
  • 2015, Middeleeuwse borduurkunst uit de Nederlanden, Leeflang, Micha, cat. nr. 49, p. 200, 201, afb.
  • 2015, Ronde Venen 700 jaar bestuurd door proosten, Wit, Fred de, p. 94, afb. detail
  • 2013, canon van Steenwijkerland : veertig vensters op de geschiedenis van de gemeente, Spreen, H., p. 29, afb.
  • 2012, Gold-Brocaded Velvets in Paintings by Cornelis Engebrechtsz, Duijn, Esther E. van, afb. 1
  • 2010, Fluwelen goudbrokaten op het Mystieke Huwelijk van de heilige Agnes, Duijn, Esther E. van
  • 2006, Utrechtse schilderkunst in de Gouden Eeuw : honderd schilderijen uit de collectie van het Centraal Museum Utrecht, Meyere, J.A.L. de, p. 48, afb. 8.1
  • 2003, Gratia Dei : les chemins du Moyen Âge, Méhu, Didier, p. 138, afb.
  • 2002, chasuble de David de Bourgogne, Cauchies, Jean-Marie, m.n. p. 24
  • 1998, vuurslag op het koorkleed van bisschop David van Bourgondië, Engelen, Frans, afb.
  • 1998, koorkap van David van Bourgondië, Stam, Tuuk
  • 1998, koorkap van David van Bourgondië, Stam, Tuuk
  • 1997, Dedit quondam bone memorie dominus David : het kunstmecenaat van David van Bourgondië, bisschop van Terwaan en Utrecht (ca. 1427-1496), Staüdt, Juliëtte, p. 44, afb. bijl. 12a-b
  • 1993, art en Hollande au temps de David et Philippe de Bourgogne : trésors du musée national Het Catharijneconvent à Utrecht, Defoer, Henri L.M., p. 100-101, cat. nr. 39, afb.
  • 1980, Philips van Bourgondië (1465-1524) : bisschop van Utrecht, als protagonist van de Renaissance, zijn leven en maecenaat, Sterk, J.J.B.M.M., p. 231
  • 1972, Van Willibrord tot Wereldraad : enige aspecten van het geestelijk leven in Utrecht door de eeuwen heen = From Willibrord to World Council : some aspects of the spiritual life in Utrecht through the ages, cat. nr. 54
  • 1959, Paus Adrianus VI : gedenkboek, catalogus : herdenkingstentoonstelling Utrecht - Centraal Museum 28 september - 15 november 1959 Leuven, Stadhuis 23 november - 20 december, cat. nr. 12
  • 1949, Kerkelijke kunstschatten, Jansen, Arnold, cat. nr. 343, afb. 343
  • 1948, Kerkelijke kunst : catalogus tentoonstelling Stad Antwerpen, cat. nr. 748, afb. 14
  • 1948, Laat Gotisch Borduurwerk in Nederland, Jansen, B.M.L.J.M., p. 137, nr. 185p
  • 1921-1922, Weefsels en borduurwerk in het Aartsbisschoppelijk Museum, Boogmans, L.J., p. 187-192
  • 1914, oude kerkelijke kunst in Nederland : gedenkboek van de nationale tentoonstelling te 's-Hertogenbosch in 1913 : afbeeldingen der belangrijkste voorwerpen, Frederiks, J.A., cat. nr. 392
  • 1911, Bourgondische deviezen, Muller, S. Fz.
  • 1911, Bourgondische deviezen, Muller, S. Fz., afb. 5
  • 1900, Middeleeuwsche kerksieraden, Brom, Gisbert, p. 252
  • 1900, Bijdrage tot de geschiedenis der middeleeuwsche kunstweverij in Nederland, Kalf, Jan, p. XXIII, afb. 8-9