Geen afbeelding beschikbaar
  • /media/adlib/ABM%20s63_1.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_2.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_3.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_4.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_5.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_6.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_7.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_8.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_9.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_10.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_11.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_12.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_13.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_14.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_15.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_16.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_17.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_18.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_19.jpg
  • /media/adlib/ABM%20s63_20.jpg

Geertgen tot Sint Jans

Man van Smarten

-

Man van Smarten
Geertgen tot Sint-Jans, ca. 1490
ABM s63

Dit dramatische schilderij is een Man van Smarten. Het is gemaakt voor privédevotie, om thuis bij te bidden of te mediteren. Bij de aanblik van het bloedende lichaam van Christus en het verdriet van de huilende Maria, Johannes, Maria Magdelana en de engelen met de lijdenswerktuigen kon de gelovige het lijden intens meebeleven.

Trefwoorden
Geertgen tot Sint Jans

Objectspecificatie

Objectnaam
schildering
Materiaal
paneel, olieverf
Afmetingen
Nu te zien in
Catharinazaal
Verwervingsmethode
schenking
Verwervingsdatum
1875
Verwervingsbron
Objectnummer
ABM s63

Objectbeschrijving

Tegen een gouden achtergrond staat Christus, frontaal weergegeven, de doornenkroon op het hoofd en het bloed stromend uit zijn wonden, met gebogen knieën in de sarcofaag. Hij is gekleed in een witte lendendoek. Met een smartelijke blik kijkt hij de toeschouwer aan. Zijn rechterhand houdt hij bij de wond in zijn rechterzij, met de linker omvat hij het kruis, dat tegen zijn linkerschouder leunt. Aan de bovenkant van het kruis is nog juist het bordje met de letters I.N.R.I. te onderscheiden. Over de rand van de sarcofaag hangt Christus' rok zonder naad. Maria bevindt zich rechts op de voorgrond en wordt gesteund door Johannes die achter haar staat. Met gevouwen handen kijkt zij droevig op naar haar Zoon. Zij draagt een grijze tuniek met een blauwgroene mantel en heeft op het hoofd een witte sluier. Johannes, met blond krullend haar en rood gewaad, wist met zijn rechter hand over zijn betraande gezicht. Geheel links zit Maria Magdalena met gevouwen handen. Zij steunt met haar linkerarm op de rand van de sarcofaag en heeft haar hoofd licht naar beneden gebogen. Over een donker onderkleed draagt zij een rood kleed, dat met wit bont is gevoerd. Achter de groep met Christus zweven drie engelen in witte gewaden. Twee van hen voeren passiewerktuigen (Arma Christi) met zich mee: de linker draagt de kruisnagels, de rechter heeft de stok met spons en de lans in zijn armen. De derde engel, grotendeels schuilgaand achter de engel links, heeft de handen gevouwen en het hoofd gebogen. Rechts achter Johannes is de geselzuil zichtbaar, waaraan de gesel en de roede met een touw zijn bevestigd.

Op de achterzijde van het schilderij zijn fragmenten te zien van een serafijnsteen-imitatie-schildering.

Aanvullende informatie

Het paneel met Christus als 'Man van Smarten' (Imago Pietatis), ook 'Nood Gods' genoemd, maakte waarschijnlijk oorspronkelijk deel uit van een diptiek. De voorstelling heeft zijn oorspronkelijke dimensies behouden: alle zijden van het paneel vertonen een baard en, met uitzondering van de rechterzijde, een onbeschilderde rand. Het type voorstelling is ontstaan in de Byzantijnse kunst van de twaalfde eeuw. Aanvankelijk werd Christus als dode voorgesteld met de tekenen van zijn wonden in handen, voeten en zijde. Vanaf de veertiende eeuw verbreidt zich vanuit de Duitse gebieden het beeldtype van een 'Man van Smarten' die als levende zijn wonden toont. In navolging van de oosterse voorbeelden wordt het thema in de Westeuropese kunst vaak gecombineerd met voorstellingen van 'Maria als de Moeder van Smarten' of 'Maria met kind'. Voor de iconografie zie Panofsky (1927), Schiller (1968), Hall (1992) en Defoer (1994).

Geertgens schilderij met de 'Man van Smarten' is een devotiestuk en was bedoeld voor privé-gebruik. De iconografie van de voorstelling en het kleine formaat van het schilderij, alsook enige technische aspecten maken dit duidelijk. In de voorstelling zijn verschillende gebeurtenissen uit het lijdensverhaal met elkaar verweven. Het kruis dat op Christus' schouder rust, hem als het ware neerdrukt, verwijst naar de kruisdraging en naar het thema van de mystieke wijnpers. De weergave van zijn gelaat roept de zweetdoek van Veronica in herinnering. De wenende Maria, Johannes en Maria Magdalena verwijzen naar de bewening na de kruisafname. De verrijzenis wordt uitgedrukt door Christus die in zijn sarcofaag staat. De engelen delen in de smart en kondigen met de 'Arma Christi' het laatste oordeel aan. Het geheel resulteert in een beeld dat emotie oproept bij de beschouwer. De voorstelling roept de beschouwer op zich te identificeren met Christus die lijdt ten behoeve van de mensheid. Christus' smartelijke, frontaal weergegeven blik draagt hiertoe bij, evenals het ontbreken van enige tijdsbepaling en de weergave van de realistische personages tegen een abstracte gouden achtergrond (Defoer 1994; Amsterdam 1994). Een dergelijke persoonlijke geloofsbeleving is typerend voor de late middeleeuwen en werd in de lage landen verbreid door aanhangers van de Moderne Devotie, een vroomheidsbeweging die geïnitieerd was door Geert Grote (1340-1384) (Defoer 1994).
Het paneel heeft een smalle onbeschilderde rand, die oorspronkelijk deel uitmaakte van een omlijsting, welke later grotendeels is afgezaagd (Onderzoek restauratie-atelier Rijksmuseum, Amsterdam; Defoer 1994). De huidige lijst van het schilderij is in een latere periode aangebracht. In de onbeschilderde rand zijn sporen gevonden van scharnieren en een sluiting, die erop duiden dat het paneeltje als linkerluik van een diptiek heeft gediend. Over het rechterluik is niets bekend, maar wellicht was hierop de opdrachtgever afgebeeld. De binnenzijde van het paneel is in tegenstelling tot de buitenzijde vrijwel onbeschadigd. Dit wijst erop dat het tweeluik lange tijd in gesloten toestand bewaard is gebleven (Defoer 1994).

Hoewel in het verleden door enkele auteurs betwijfeld (Kessler 1930; Davies 1937) wordt thans aangenomen dat het schilderij een werk is van Geertgen tot Sint Jans. De aan deze kunstenaar toegeschreven 'Bewening' (Wenen, Kunsthistorisches Museum, inv.nr. 991) vormt het uitgangspunt bij het toeschrijven van schilderijen aan Geertgen, waaronder deze 'Man van Smarten' (Friedländer (1934) 1969). De weergave van de personages in de 'Bewening' vertoont veel overeenkomsten met die in de 'Man van Smarten'. Het schilderij met de 'Man van Smarten' behoort tot het latere werk van Geertgen, die omstreeks 1465 (mogelijk te Leiden) werd geboren en rond 1495 stierf in Haarlem (Winkler 1924: 'Eins der reifsten Werke'; Utrecht 1933; Utrecht 1948; Utrecht 1983; Schiller 1968; Amsterdam 1994). Karel van Mander schrijft in zijn 'Schilder-boeck' uit 1604 dat Geertgen tot St. Jans aan het einde van de vijftiende eeuw als lekebroeder verbleef bij de Johannieters te Haarlem, naar wie hij genoemd werd. Hij kreeg er kost en inwoning en vervaardigde als tegenprestatie schilderijen voor het klooster. Ook buiten het klooster zouden zich werken van Geertgen hebben bevonden (Van Mander 1604; Utrecht 1948; Van Bueren 1993; Defoer 1994). Gezien de nauwe betrekkingen tussen de Johannieters in Haarlem en hun medebroeders in Utrecht is het waarschijnlijk dat een van de Utrechtse Johannieters aan Geertgen de opdracht gaf om het paneeltje te vervaardigen. Het schilderij is ook in deze stad bewaard gebleven, in de St. Willibrordusstatie aan de Herenstraat, dichtbij het Catharijneconvent, het voormalige klooster van de Johannieters (Defoer 1994).

In 2014 werd het schilderij voorzien van een nieuwe lijst door Sainthill Lijsten.

Wetenschappelijk onderzoek:
Het schilderij werd onderzocht met infraroodreflectografie (IRR) op 27 februari en 3 augustus 1995 door Molly Faries. Originele negatieven bevinden zich bij het RKD Den Haag, negatiefnummers: MF 1192:1 t/m 1193:37. Dendrochronologie: het paneel bestaat uit één plank waarvan de jongste kernhoutjaarring dateert uit 1461 (rapport Peter Klein 29 maart 1995).

Eigendomsgeschiedenis

r.-k. parochie H. Willibrordus, Heerestraat, Utrecht; voor 1863 Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht; 1976 Rijksmuseum Het Catharijneconvent

Literatuurverwijzingen

  • 2017, Geen dag zonder Maria, Krikhaar, Désirée M.D., 17 april
  • 2017, Maria, een echte moeder, Krikhaar, Désirée M.D.
  • 2017, Maria [bezoekersboekje], nr. 82
  • 2017, Van de wereld : beelden van beslotenheid en bevrijding, Kusters, Liesbet, p. 149, fig. 32
  • 2016, Aanzien doet gedenken, Pleij, Herman, p. 20, afb.
  • 2016, Musea zijn de nieuwe kerken, Pleij, Herman, p. 29, afb.
  • 2014, Ora et labora : twaalf opstellen over christelijke spiritualiteit in de praktijk, Amersfoort, Jaap van, p. 30, afb.
  • 2014, Windesheimers op de heide : het verdwenen Klooster Nazareth bij Bredevoort en zijn geestelijke en materiële omgeving, Graaf, Hans de, p. 82, afb.
  • 2014, Kunstbloed, Leeuwen, Noor van, p. 24, afb.
  • 2014, Schilderkunst in de Bourgondische Nederlanden, Ridderbos, Bernhard, p. 216-217, afb. 168 en p. 241-244, afb. 191
  • 2014, Gezien met eigen ogen! : topstukken uit de Middeleeuwen in Museum Catharijneconvent, Welie, Wendelien van, p. 69-71, afb.
  • 2014, Cornelis Engebrechtsz : a sixteenth-century Leiden artist and his workshop, Filedt Kok, J.P., p. 37-39, afb. 41
  • 2013, invloed van de Byzantijnse kunst op West-Europa, Defoer, Henri L.M., p. 20, afb.
  • 2013, Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013), nr. 307
  • 2013, Geuzen en papen : katholiek en protestant tussen Vecht & Eem 1550-1800, Michielse, Henk, p. 200 Kleurkatern, afb.
  • 2013, 'Van groeter bannicheit hoers herten' : de conditionering van de alledaagse gevoelswereld in vrouwelijke gemeenschappen uit de laatmiddeleeuwse Moderne Devotie, Hanselaer, An-Katrien, p. 493, afb.
  • 2012, Piëta : Bohemen of Zuid-Duitsland, Leeflang, Micha, p. 20, afb.
  • 2012, Icon, narrative and iconoclasm in the Crowning with thorns, Seaman, Natasha T., p. 109, afb. 5.7, p. 108 tekst
  • 2012, Naar de Middeleeuwen : het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht vanaf het begin tot 1882, Peters, Elmer, p. 103, afb.
  • 2011, J.S. Bach, St. Matthew Passion, BWV 244, The Netherlandish Bach Society, Museum Catharijneconvent, Kruijf, Anique C. de, p. 42-43, afb.
  • 2010, Gesù : il corpo, il volto nell’arte, Verdon, Timothy, p. 268-269, cat. nr. 5.5., afb.
  • 2009, Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009)
  • 2009, technology of salvation and the art of Geertgen tot Sint Jans, Decker, John R.
  • 2009, 2000 jaar Nederlanders hun geloof en de kunst, Bleyerveld, Yvonne, p. 621, afb.
  • 2009, Voorbij het woord : beeldende kunst als bron van bijbeluitleg, Jong, J.L. de, p. 31-33, afb. 6
  • 2008, Vroege Hollanders : schilderkunst van de late Middeleeuwen, Lammertse, F., p. 92-94, cat. nr. 6, afb.
  • 2008, détail : pour une histoire rapprochée de la peinture, Arasse, Daniel, p. 107-108, afb. 113
  • 2008, History of Renaissance art
  • 2008, Aards, betrokken en zelfbewust : de verwevenheid van cultuur en religie in katholiek Utrecht, 1300-1600, Bogaers, L.C.J.J., p. 173, afb. 73
  • 2007, art of the Northern Renaissance : course guidebook
  • 2007, Venite, adoremus : Geertgen tot Sint Jans and the adoration of the kings, Reinhard-Felice, Mariantonia, p. 90, tabel
  • 2006, Engelen in de kunst, Schriemer, Inge, p. 99, afb.
  • 2006, Christianity in the Netherlands : highlights from Museum Catharijneconvent, Hellemans, B.S.
  • 2006, Bewaar de schoonheid : topstukken van religieuze kunst in het aartsbisdom Utrecht, Steeg, Maria ter, p. 42-43, afb.
  • 2006, Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006), p. 7
  • 2006, Christendom in Nederland : topstukken uit Museum Catharijneconvent, Hellemans, B.S., p. 34, afb. 26
  • 2006, God van Nederland : hedendaagse fotografie, Huizing, C., p. 85, afb. 6
  • 2005, Geloof en samenleving: eucharistische devotie en de verering voor het lijden van Jezus, Herwaarden, J. van
  • 2004, vroegste Hollandse schilderkunst van Amsterdam naar Rotterdam, Lammertse, F., p. 11
  • 2003, Goddelijk geschilderd : honderd meesterwerken van museum Catharijneconvent, Defoer, Henri L.M., p. 55-57, afb.
  • 2003, verbeelding van het Woord, 2 : de Middeleeuwen (600-1500) : een iconografische studie, Dael, P.C.J. van, p. 73, afb.
  • 2003, art flamand et hollandais : le siècle des primitifs 1380-1520, Heck, Christian, afb. 450
  • 2002, schilderijen van Museum Catharijneconvent, Dijkstra, Jeltje, p. 10, 27, 48, afb.
  • 2001, Hart voor het Catharijneconvent : verzamelen voor de geschiedenis van het christendom in Nederland, Meedendorp, Teio, p. 28-31, afb.
  • 2000, Coinvolgere e simbolizzare : il carattere devozionale della pittura neerlandese antica, Ridderbos, Bernhard, p. 163-166
  • 2000, Museum Catharijneconvent : een keuze uit de mooiste werken, Koers, Niels H., p. 32, afb.
  • 1999, Praten als Brugman : de wereld van een Nederlandse volksprediker aan het einde van de Middeleeuwen, Lettinck, N., afb. 19
  • 1998, Rondom Pasen : iconografie en symboliek in de beeldende kunst rondom de opstanding van Christus, Bröker, Paul, p. 90
  • 1998, broken body : passion devotion in late-medieval culture, MacDonald, A.A. (ed.), p. 176, afb.
  • 1997, Trauer der Vollendung : zur Geburt der Kulturkritik, Wyss, Beat, p. 61-62, afb.
  • 1996, beeld : bouwstenen voor een algemene iconologie, Peters, Jan Marie, p. 165
  • 1995, Miracles of Mary : apparitions, legends, and miraculous works of the blessed virgin Mary, Durham, Michael S., p. 91
  • 1995, 'Om iets te weten van de oude meesters' : de Vlaamse primitieven - herontdekking, waardering en onderzoek, Ridderbos, Bernhard, p. 117
  • 1994, Gebed in schoonheid : schatten van privé-devotie in Europa 1300-1500, Honée, Eugène, p. 128-129, cat. nr. 41
  • 1994, Man van Smarten van Geertgen tot Sint Jans, Defoer, Henri L.M., p. 4-11
  • 1992, Route langs 36 topstukken : Museum Het Catharijneconvent Utrecht, nr. 17, afb.
  • 1990, pressoir mystique : actes du colloque de recloses 27 Mai 1989, Alexandre-Bidon, Danièle, vgl.
  • 1990, Petrus Christus : his place in fifteenth-century flemish painting, Upton, Joel M., p. 56, afb. 57
  • 1989, pintura Gótica del siglo XV, Chico, Victoria, p. 121, afb.
  • 1989, Route langs dertig topstukken : Museum het Catharijneconvent Holland [3e dr. 1989] = Walk along thirty highlights [3de dr. 1989], nr. 17, afb.
  • 1986, Ketters en papen onder Filips II, Dirkse, Paul, p. 157
  • 1985, Northern renaissance art : painting, sculpture, the graphic arts from 1350-1575, Snyder, J.E., p. 176 vv.
  • 1984, Geert Grote en de moderne devotie, Bruin, C.C. de, cat. nr. 144
  • 1983, Rijksmuseum Het Catharijneconvent = State Museum Het Catharijneconvent, p. 59, afb.
  • 1982, Tekst en uitleg [1982], Defoer, Henri L.M., p. 41, afb.
  • 1980, primitifs hollandais : la peinture dans les Pays-Bas du Nord au XVe siècle, Châtelet, A., p. 115 vv.
  • 1979, Tekst en uitleg [1979], p. 43, afb.
  • 1975, Catharijneconvent : monument met toekomst, p. 57, afb. 37
  • 1968, Entwicklung des erzählenden Halbfigurenbildes in der niederländischen Malerei des 15. und 16. Jahrhunderts, Völker-Hänsel, B., dl. 1, p. 24-28
  • 1967-1976, Early Netherlandish painting, 1-14, Friedländer, M.J., 5, nr. 7, afb. 10, p. 13, 23, 94-95
  • 1967, Geertgen tot Sint Jans [1967], Boon, K.G., afb. 21
  • 1966, Early Netherlandish painting : its origins and character, Panofsky, Erwin, p. 326, afb. 449
  • 1966, Nood Gods (Christus als man van smarten) : Geertgen tot Sint Jans (omstr.1465-omstr.1495), Bruyn, Josua, 10 (1966) 3 (maart), pl. 24, p. 24a-b
  • 1965, Schilderkunst, Bouvy, D.P.R.A., p. 46-47
  • 1963, Kunst uit kerkelijke musea in Nederland, Haaren, H.J.A.M. van, cat. nr. 4, afb. 21
  • 1960, early Haarlem School of painting, II. Geertgen tot Sint Jans, Snyder, J.E., p. 123-124, afb. 14
  • 1958, 100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht, cat. nr. 12
  • 1958, Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden, Roëll, David Cornelis, cat. nr. 23
  • 1954, madonna in de kunst : tentoonstelling in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, cat. nr. 36, afb. 36
  • 1952, Van intimiteit tot theater, cat. nr. 21
  • 1948, Catalogus schilderijen Aartsbisschoppelijk Museum [1948], Rientjes, Antonius Egbertus, p. 18-21
  • 1945, Nederlandsche kunst van de XVde en XVIde eeuw, cat. nr. 51
  • 1939, Netherlandish primitives: Geertgen tot Sint Jans, Davies, Martin, p. 88-91
  • 1939, Geertgen tot Sint Jans : Stimmung und Inhalt seiner Kunst, Boon, K.G., p. 338, afb.
  • 1937, Noord-Nederlandsche schilderkunst, deel 2, Hoogewerff, G.J.
  • 1934, altniederländische Malerei, 5: Geertgen van Haarlem und Hieronymus Bosch, Friedländer, M.J., p. 35, nr. 7, pl. 11
  • 1933, iconografie van de Nederlandsche primitieven, Smits, C.M.J.H.I., p. 118, afb. 47
  • 1933, Catalogus der schilderijen Centraal Museum Utrecht [1933], cat. nr. 518, afb. 87
  • 1930, Geertgen tot S. Jans : zijn herkomst en invloed in Holland, Kessler, J.H.H., p. 7 vv.
  • 1929, Niederländische Malerei der Spätgotik und Renaissance, Dülberg, Franz, p. 100
  • 1927, "Imago Pietatis" : ein Beitrag zur Typengeschichte des "Schmerzenmanns" und der "Maria Mediatrix", Panofsky, Erwin, p. 290 vv., afb. 36
  • 1927, Holländer Geertgen van Haarlem, Friedländer, M.J., p. 623-629, afb.
  • 1924, altniederländische Malerei : die Malerei in Belgien und Holland von 1400-1600, Winkler, Friedrich, p. 176
  • 1921, Geertgen van Haarlem (Geertgen tot St. Jans), Baldasz, L., p. 6, pl. 2
  • 1913, Tentoonstelling van Noord-Nederlandsche schilder- en beeldhouwkunst vóór 1575, cat. nr. 27
  • 1910, Frühholländer Geertgen tot Sint Jans, Balet, L., p. 157
  • 1899, Leydener Malerschule : 1. Gerardus Leydanus. 2. Cornelis Engebrechtsz., Dülberg, Franz, p. 32
  • Driemaal 'De Man van Smarten', Bakker, Anneke