Geen afbeelding beschikbaar
  • /media/adlib/StCC%20s28_1.jpg
  • /media/adlib/StCC%20s28_3.jpg
  • /media/adlib/StCC%20s28_2.jpg

Pieter Fransz. de Grebber

Berouwvolle David kiest uit drie plagen

-

Een lieftallig engeltje buigt vanuit een wolk voorover naar koning David. Het heeft echter een gruwelijke boodschap. Met een oorlog in het vooruitzicht liet David alle weerbare mannen tellen. Omdat dit getuigde van wantrouwen in Gods steun laat God David een straf kiezen: de pest, hongersnood of oorlog.
Berouwvol knielt David voor de engel, waarna hij een straf kiest om boete te doen voor zijn zonde. Verwijst de lieftalligheid van het engeltje misschien naar het katholieke geloof dat vergeving volgt op zonde, berouw en boetedoening?

Trefwoorden
Pieter Fransz. de Grebber

Objectspecificatie

Objectnaam
schildering
Materiaal
olieverf, doek
Afmetingen
Nu te zien in
Klooster begane grond gang Zuid
Verwervingsmethode
aankoop
Verwervingsdatum
1986
Verwervingsbron
Objectnummer
StCC s28

Objectbeschrijving

Uit cat. Utrecht 2002: Het thema berust op 1 Kron. 21:8-13 en 2 Sam. 24:10-14. De attributen van de engel symboliseren de drie plagen waaruit David moet kiezen: schedel (pest), lege korenaren (hongersnood) en zwaard (oorlog).

Tegen een achtergrond van donkergrijze wolken is koning David, en trois quarts gezien, in voorover gebogen houding met de armen ootmoedig op de borst gekruist, neergeknield. Hij draagt een wit gewaad met daaroverheen een lange, donkerrode mantel, afgezet met een brede, goudgeborduurde rand. Op de linkervoorgrond liggen zijn attributen, kroon en harp. In de linkerbovenhoek verschijnt een engeltje in een wolk, dat hem een schedel (symbool voor de pest), een lege korenaar (symbool voor hongersnood) en een zwaard (symbool voor ongunstig verlopende oorlog) ter keuze voorhoudt.

Aanvullende informatie

De kop van David is waarschijnlijk ontleend aan een van de etsen van Rembrandt uit 1631 met een terneerblikkende oude man (zie bijvoorbeeld Illustrated Bartsch 50 suppl., nr. 260-II). Het doek heeft nog zijn originele raam en bevestiging.

Het thema van de berouwvolle koning David die na een God onwelgevallige daad (het tellen van de strijdbare mannen wat op heiligschennis neerkomt) moet kiezen uit drie plagen berust op twee teksten uit het Oude Testament. De aard van de straffen worden in 1 Kronieken 21:8-13, alsmede 2 Samuel 24: 10-14, niet eensluidend weergegeven. In de eerste tekst is sprake van drie jaar honger, drie maanden vluchten voor de vijand of drie dagen pest, in de tweede van zeven jaar honger, drie maanden vluchten voor de vijand of drie dagen pest. Op het schilderij wordt het moment weergegeven waarop koning David moet kiezen tussen de drie straffen. Hij kiest daarbij voor het laatste, waardoor er zeventigduizend slachtoffers vallen. Pieter de Grebber volgt de bijbeltekst overigens niet naar de letter want in plaats van de ziener Gad is het een engeltje dat een David de keuze laat. De symbolen schedel en zwaard komen al voor in Zuidnederlandse grafiek uit ca. 1600; de lege korenaar is mogelijk een eigen inventie van de schilder. De omstandigheid dat David uit eigen beweging boete wil doen uit wroeging over een zonde (de situatie als wenselijk bij de biecht) bestempelt het thema tot een bij uitstek katholiek en contrareformatorisch.

Ofschoon een signatuur ontbreekt is de toeschrijving aan Pieter de Grebber, welke stamt van C. Hofstede de Groot uit ca. 1910, op stylistische gronden plausibel. De kop van David, welke dicht staat bij die van de Jozef van Arimathea in Pieter de Grebbers 'Kruisafneming' van 1633 (Rijksmuseum Amsterdam A 2311), lijkt in beide gevallen direct ontleend aan een ets van Rembrandt met daarop een terneer blikkende oude man uit 1631 (Bartsch no. 260. Afgaande op het typische gebruik van de achtergrond van grijze wolken (verg. StCC s 38 uit 1633) lijkt een datering tussen 1632 en 1635 het meest waarschijnlijk.

Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt en de Vereniging van Vrienden van het Catharijneconvent.

Eigendomsgeschiedenis

mogelijk identiek met het schilderij omschreven als ‘een David van Grebber’, aanwezig op de loterij georganiseerd door Frans Pietersz de Grebber die gehouden werd in juli 1637 bij Jan Plavier, herbergier in de Haarlemmer Hout, Heemstede (nr. 24, gewaardeerd op f 60,-);1895 (28-29 oktober) Berlijn, veiling verzameling dr. Krauspe, nr. 8 (als Ferdinand Bol); 1895 verzameling Otto Wesendonk; 1909-1935 Provinciaal Museum Bonn (bruikleen erven Wesendonk), Bonn 1914, cat. nr. 86A (als Pieter de Grebber of mogelijk Salomon de Bray); 1935 (27 november) Keulen, veiling Lempertz, nr. 41 (uit de verzameling Wesendonk-Von Bissing; als Pieter de Grebber); 1936 kunsthandel Malmedé, Keulen; 1968 (10 juli) Londen, veiling Sotheby, nr. 41; 1986 (22 mei) Keulen, veiling Lempertz, nr. 40; 1986 kunsthandel Jacques Vellen, Heerlen; 1986 Rijksmuseum Het Catharijneconvent (aangekocht met steun van o.a. de Vereniging Rembrandt)

Literatuurverwijzingen

  • 2013, Wat feesten ons vertellen, Haverkamp, J.W.G., p. 54-55, afb.
  • 2008, 125 jaar openbaar kunstbezit : met steun van de Vereniging Rembrandt, Hecht, P., p. 172, p. 216 nt. 5, p. 223 nt. 18 en 22
  • 2006, Christendom in Nederland : topstukken uit Museum Catharijneconvent, Hellemans, B.S., p. 70, afb. 65
  • 2006, Christianity in the Netherlands : highlights from Museum Catharijneconvent, Hellemans, B.S.
  • 2004, Gouden Eeuw boek, Giltaij, J., p. 377, afb.
  • 2003, Goddelijk geschilderd : honderd meesterwerken van museum Catharijneconvent, Defoer, Henri L.M., p. 178-180, afb.
  • 2002, schilderijen van Museum Catharijneconvent, Dijkstra, Jeltje, p. 20, 202, afb.
  • 2001, Begijnen, pastoors en predikanten : religie en kunst in de Gouden Eeuw, Dirkse, Paul, kleurenafb. p. 77, afb. 108, p. 235 nt. 1
  • 2000, Museum Catharijneconvent : een keuze uit de mooiste werken, Koers, Niels H., p. 66, afb.
  • 1999, Dutch classicism in seventeenth-century painting, Blankert, Albert, p. 132-135, cat. nr. 17, afb.
  • 1998, Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1999, Koers, Niels H., afb. week 12
  • 1989, Bijbelschilderkunst rond Rembrandt, Schillemans, Robert, cat. nr. 10, p. 54-57, afb.
  • 1987, Jaarverslag Rijksmuseum Het Catharijneconvent 1986
  • 1987, Pieter de Grebber : de berouwvolle David kiest uit drie plagen, Dirkse, Paul
  • 1986, berouwvolle koning David krijgt de keuze uit drie plagen, Pieter Fransz. de Grebber, ca. 1600-1652/53, Dirkse, Paul
  • 1978, Pieter de Grebber : Haarlems schilder tussen begijnen, kloppen en pastoors, Dirkse, Paul
  • 1939, Salomon de Bray, Moltke, J.W. von, p. 389