Geen afbeelding beschikbaar

onbekend

Rode dalmatiek met granaatappel en distelmotief en o.a. Barbara en Maria met kind op mouwen

-

Dalmatieken, basisstof: Italië, ca. 1500; borduurwerk aurifriezen: Noordelijke Nederlanden,
Utrecht, ca. 1450-1500; borduurwerk mouwstukken: Jacob van Malborch, 1504
Utrecht, Museum Catharijneconvent, OKM t90a-b

In de middeleeuwen zijn het alleen de allerrijksten die liturgische gewaden kunnen schenken aan de kerk. David van Bourgondië, bisschop van Utrecht van 1456 tot 1496, spant hierbij de kroon. Zeer bijzonder is dat dit zogenaamde gouden vierstel (een set, bestaande uit een kazuifel, een koorkap en twee dalmatieken) van David van Bourgondië nu weer als geheel te zien is. Sinds de achttiende eeuw bevindt het kazuifel zich
niet meer in Utrecht, maar in de Pauluskathedraal van Luik. Het vierstel was oorspronkelijk bestemd voor de Utrechtse Sint-Janskerk. Op de achterzijde van het kazuifel en op de beide dalmatieken zijn geborduurde wapenschilden aangebracht, die naar David van Bourgondië en het bisdom Utrecht verwijzen. De twee tondeldozen zijn symbolen van het Bourgondische huis. Aan de bovenzijde van het gaffelkruis op de
voorzijde van het kazuifel is ook Davids devies, Altyt bereit, geborduurd.

Objectspecificatie

Objectnaam
liturgica
Materiaal
fluweelbrokaat, floszijde, gouddraad
Afmetingen
Huidige locatie
Niet in het museum te zien
Verwervingsmethode
bruikleen
Objectnummer
OKM t90a

Objectbeschrijving

De dalmatiek is vervaardigd uit banen rood geschoren zijdefluweel, gebrocheerd met deels gekruifd gouddraad in een groot granaatappel- en distelpatroon. Het patroon is verschillend van dat van de bijbehorende koorkap en het kazuifel (nu in de Pauluskathedraal te Luik). Op de passementen aan de voor- en achterkant van de dalmatiek bevindt zich tussen twee tondeldozen (vuurslagen, het embleem van de Bourgondiërs) het gekombineerde en gevierendeelde wapen van het bisdom Utrecht en het Bourgondische huis: in de velden 1 en 4 in rood een kruis van zilver (Utrecht). In de velden 2 en 3, eveneens gevierendeeld, het Bourgondische wapen, bestaande uit resp. het wapen van Nieuw-Bourgondië (veld 1 en 4), Oud-Bourgondië en Brabant (veld 2), en Oud-Bourgondië en Limburg (veld 3).
Op de verticale aurifriezen en op de mouwen worden in totaal 16 heiligen afgebeeld, die door het ontbreken van de attributen voor het merendeel niet te identificeren zijn. Op de boorden van de mouwen staan nog eens vier heiligen. Aan de mouwen en weerskanten van de halsopening hangen in totaal acht kwasten. De dalmatiek heeft nog de originele franje.

Op de achterkant van de dalmatiek staan onder baldakijnen met eenvoudige gotische gewelven, die gesteund worden door twee getorste zuilen, op een tegelvloertje en tegen een gedamasceerde achtergrond acht heiligen. Op de linkerbaan zijn dat van boven naar beneden Dorothea, een onbekende mannelijke heilige, een onbekende vrouwelijke heilige en weer een onbekende mannelijke heilige.
De rechterbaan laat van boven naar beneden Maria Magdalena, en drie onbekende mannelijke heiligen zien.

Op de voorzijde van de dalmatiek worden links v.b.n.b. afgebeeld de apostel Petrus met sleutel , een onbekende mannelijke heilige, een onbekende vrouwelijke heilige en weer een onbekende mannelijke heilige; rechts zijn de apostel Paulus met zwaard, een onbekende mannelijke heilige, Barbara en een onbekende mannelijke heilige te zien.

Op de borduursels aan de zomen der mouwen worden onder een ander baldakijntype (minder diep gewelf met kruisribben) op de voorkant van de dalmatiek links en rechts resp. Barbara, staande voor haar attribuut, de toren, en een gekroonde Maria afgebeeld met het Christuskind op de rechterarm. Op de achterkant van de dalmatiek worden op de rechtermouw de evangelist Johannes met kelk en op de linker mouw Agnes met palmtak weergegeven. Alle vier heiligen staan op een tegelvloertje tegen een gedamasceerde achtergrond.

Techniek: De architecturale elementen zijn op de gewelven na van gelegd en enigszins opgehoogd gouddraad, gehecht met zijde. De bovenkleding is in de lazuurtechniek uitgevoerd. De achtergrond is van gelegd gouddraad, gehecht in wafeltjes patroon. De gewelven, gezichten en handen, en de overige kleding is van zijde in ingrijpsteek. De tegelvloertjes zijn van gelegde zijde, gehecht met gouddraad.

Staat: De dalmatiek is in 1999/2000 gerestaureerd en verkeerd in perfecte staat.

Aanvullende informatie

De dalmatiek maakt deel uit van een vierstel (OKM t89, OKM t90b en een kazuifel in de kathedraal St. Paulus te Luik, waarschijnlijk daarheen overgebracht na de Alteratie). De koorkap, het kazuifel en aurifriezen met 32 heiligenfiguren werden omstreeks 1490 door bisschop David van Bourgondië geschonken aan het kapittel van St. Jan te Utrecht (Brom 1900, p.277). De 32 heiligenfiguren werden aangebracht op twee dalmatieken (OKM t90a en OKM t90b).In 1504 gaf kerkmeester Jacobus van Driebergen fl. 412 uit voor het benodigde goudbrokaat. Het borduurwerk op de mouwen van beide dalmatieken dateert ook uit dat jaar en is vervaardigd in het atelier van of door de Utrechtse borduurwerker Jacob van Malborch (Bodt 1991, p. 21-24). De figuur van Johannes op de achterkant van de rechtermouw is nagenoeg identiek aan die op het aurifries ABM t2165a.
In de hangmap bevindt zich een handgeschreven notitie uit 1971 (van de Ven?), die vermeldt dat de dalmatieken in 1571 zijn gerestaureerd "met het bijbehorende antependium". Zie ook Ven 1970, p. 14, waar in het naschrift door F.H.C. Weytens, hoofdarchivaris van het Rijksarchief te Utrecht, een resolutie van het Domkapittel uit 1571 wordt genoemd. Hierin wordt besloten over te gaan tot herstel van de kostbare, door wijlen bisschop David geschonken en voor de eredienst bestemde goudbrokaten gewaden. Hiervoor moest een eveneens door bisschop David geschonken en van dezelfde stof vervaardigd antependium van het hoogaltaar worden gebruikt. Voordat het oude antependium werd verknipt zou een soortgelijk nieuw geleverd worden. Of dit ook werkelijk is geschied is onbekend.

Literatuurverwijzingen

  • 2015, geheim van de Middeleeuwen in gouddraad en zijde [tekstboekje], Hertogh, Paula, cat. nr. 4.3, 6. afb.
  • 2015, Gewaden op papier : kerkelijke textilia in Utrechtse archiefstukken, Hoven van Genderen, Bram van den, p. 18, afb.
  • 2015, Middeleeuwse borduurkunst uit de Nederlanden, Leeflang, Micha, cat. nr. 48, p. 194-199, 202, afb.
  • 2014, Kleren maken de man, Staal, Casper, p. 83-85, afb. 9.3
  • 2010, Reiche Bilder : Aspekte zur Produktion und Funktion von Stickereien im Spëtmittelalter : Beiträge der Internationalen Fachtagung des Deutschen Textilmuseums Krefeld und des Zentrums zur Erforschung antiker und mittelalterlicher Textilien an de Fachhochschule Köln (20.-21.November 2008), Bergemann, Uta-Christiane, p. 15, 18, afb. 8
  • 2010, Oud-katholieke kerken : drie eeuwen verborgen erfgoed van een eigenzinnige geloofsgemeenschap, Schade van Westrum, Lia, p. 24, afb.
  • 2009, Ook in Utrecht ware canonkoorts, Heurenman, Mieke, p. 34, afb.
  • 2008, bisschoppen van Utrecht : van 690 tot 1581, Jonker-Klijn, T., voorzijde
  • 2007, heilige kleerkast : kleding van de geestelijken op de Goudse glazen, Staal, Casper
  • 2007, heilige kleerkast : kleding van de geestelijken op de Goudse glazen : Goudse Glazendag 2007, Staal, Casper
  • 2002, Humanismo y Reforma en el s. XVI, Heijden, Chris van der, p. 58, 213
  • 1999, Gewaden in de katholieke eredienst [6de dr., 1999], Staal, Casper, afb.
  • 1997, Geschiedenis van de provincie Utrecht : van 1528 tot 1780, Dekker, C., afb. p. 121
  • 1991, Borduurwerkers aan het werk voor de Utrechtse kapittel- en parochiekerken 1500-1580, Bodt, Saskia de, p. 9-25
  • 1988, Utrecht een hemel op aarde, Vlierden, M. van, cat. nr. 93
  • 1987, Schilderen met gouddraad en zijde, Bodt, Saskia de, p. 54-56, cat. nr. 23, p. 113
  • 1972, Van Willibrord tot Wereldraad : enige aspecten van het geestelijk leven in Utrecht door de eeuwen heen = From Willibrord to World Council : some aspects of the spiritual life in Utrecht through the ages, cat. nr. 52
  • 1970, wapen van David en Philips van Bourgondie, bisschoppen van Utrecht, Ven, A.J. van de
  • 1970, Dalmatieken van bisschop David van Bourgondie, Ven, A.J. van de
  • 1970, wapen van David en Philips van Bourgondie, bisschoppen van Utrecht, Ven, A.J. van de
  • 1970, Dalmatieken van bisschop David van Bourgondie, Ven, A.J. van de
  • 1960, Naalden wekten wonderen : borduurkunst der late middeleeuwen in de Nederlanden, Haaren, H.J.A.M. van, cat. nr. 3