Erfgoed in Kerken en Kloosters

Wekelijks sluiten twee kerken in Nederland hun deuren...

Dit heeft gevolgen voor alle Nederlanders. Want wat gebeurt er met ons religieus erfgoed, de kerkgebouwen en de kloosters, maar ook met de religieuze objecten die zich in deze gebouwen bevinden?

Museum Catharijneconvent zet haar kennis sinds kort ook in voor het religieus erfgoed dat in kerken en kloosters wordt bewaard en gebruikt. De onlangs opgerichte afdeling Erfgoed in Kerken en Kloosters gaat beheerders van religieuze voorwerpen bijstaan in de zorg hiervoor. Marc de Beyer, hoofd van de nieuwe afdeling, benadrukt het belang van het behoud van het christelijk erfgoed:  ‘het is een wezenlijk onderdeel van onze nationale geschiedenis, van wie wij zijn. Religieus erfgoed is cultureel erfgoed.’

Museum Catharijneconvent is binnen het geheel van Nederlandse musea aangewezen als één van zes wetenschappelijke kenniscentra, die ieder een centrale rol spelen binnen hun specifieke aandachtsgebied. Het museum deelt haar kennis nu om kerkelijke eigenaren die met  kerk- en kloostersluitingen worden geconfronteerd te ondersteunen. De verwachting is dat op korte termijn voor ten minste 150.000 voorwerpen een nieuwe bestemming moet worden gezocht.

Museum Catharijneconvent beheert sinds kort de landelijke database en het archief waarin maar liefst meer dan 250.000 religieuze voorwerpen in kerken en kloosters staan beschreven.De database en het archief zijn het resultaat van jarenlang werk door medewerkers van de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland (SKKN).

Eerder maakte Museum Catharijneconvent samen met diverse kerkelijke partners en erfgoedinstellingen de Handreiking roerend religieus erfgoed, een praktisch hulpmiddel voor eigenaren en beheerders van kerkelijk erfgoed. De werkzaamheden van de erfgoedspecialisten van Erfgoed in Kerken en Kloosters sluiten naadloos aan bij dit hulpmiddel. Ze kunnen samen met de eigenaren religieuze voorwerpen in kerken en kloosters in kaart brengen: wat is cultureel waardevol? Ook kunnen de erfgoedspecialisten eigenaren adviseren ten aanzien van de herbestemming van hun religieuze voorwerpen. De aandacht gaat hierbij uit naar het belangrijke erfgoed.

Protestantse gemeenten, katholieke parochies en kloostergemeenschappen staan de komende jaren voor belangrijke keuzes ten aanzien van hun religieus erfgoed. Museum Catharijneconvent kan de eigenaren bijstaan.

 
Heeft u vragen ten aanzien van uw religieus erfgoed? Neem dan gerust contact op met een van de medewerkers van Erfgoed in Kerken en Kloosters:

Marc de Beyer, hoofd

m.debeyer@catharijneconvent.nl

Pia Verhoeven (Rooms-katholieke Kerk, ordes en congregaties)

p.verhoeven@catharijneconvent.nl

Marco Blokhuis (PKN en overige protestantse denominaties)

m.blokhuis@catharijneconvent.nl

Richard de Beer (Oud-Katholieke Kerk van Nederland)

r.debeer@catharijneconvent.nl

Anique de Kruijf (Rooms-katholieke Kerk)

a.dekruijf@catharijneconvent.nl

Jacoline Takke (Europees Symposium)

j.takke@catharijneconvent.nl

Europees symposium

Op 4 en 5 november 2013 vindt er een seminar over plaats dat Museum Catharijneconvent in samenwerking met de Future for Religious Heritage (FRH) organiseert. Centraal staat de bescherming van het religieuze interieur en de religieuze voorwerpen in kerken en kloosters. Kijk voor meer informatie hier.


 

Handreiking Roerend Religieus Erfgoed

Steeds minder mensen gaan vandaag de dag nog naar de kerk, waardoor steeds vaker kerken genoodzaakt zijn hun deuren te sluiten. Voor deze gebouwen zien we in de praktijk al uiteenlopende nieuwe bestemmingen zoals cultuurcentra, woningen en winkels. Maar met de sluiting van kerk- en kloostergebouwen moet ook een nieuw onderkomen worden gezocht voor de inboedel ervan. Alles bij elkaar gaat het om tienduizenden kerkelijke voorwerpen. Om te voorkomen dat waardevolle religieuze voorwerpen voor Nederland verloren gaan, heeft Museum Catharijneconvent Utrecht het initiatief genomen tot de ontwikkeling van de Handreiking Roerend Religieus Erfgoed in Nederland. Het ministerie van OCW heeft voor dit project een eenmalige subsidie toegekend.

 
Met de Handreiking kunnen eigenaren van kerkelijk erfgoed bepalen wat waardevol is, zowel emotioneel/religieus als cultuurhistorisch. De Handreiking geeft tips en adviezen voor herbestemming of afstoting van roerende zaken. Het 70 pagina’s tellende rapport bevat een stappenplan dat moet leiden tot afstoting of herbestemming van de voorwerpen. Ook de waardering van de objecten speelt een belangrijke rol, want religieus erfgoed heeft niet alleen financiële waarde, maar vooral ook religieuze en emotionele waarde. Objecten met waarde kunnen een plaats krijgen in andere kerken of in musea. Als een kerk besluit objecten af te stoten, kunnen ze worden verkocht aan particulieren of de kerk besluit ze te vernietigen.

Klik hier door naar de speciale website die op 29 april gelanceerd is. Op deze site kunt u ook de Handreiking downloaden.

Nieuwsuur maakte op 29 oktober 2010 een item over dit onderwerp. Dit kunt u hier bekijken.

Twee belangrijke instrumenten

De Handreiking bestaat uit twee hulpmiddelen: het Waarderingskader en het Stappenplan voor herbestemming en afstoting van religieuze voorwerpen.

Waarderingskader
Om te kunnen beslissen welke waardevolle objecten wel en niet voor Nederland bewaard moeten blijven, is het belangrijk een richtlijn te hebben waarmee de culturele waarde van een object kan worden bepaald. Het gaat vaak om gewijde objecten en dit vraagt extra aandacht en respect. Met het Waarderingskader wordt dan ook – naast de (kerk)historische en/of kunsthistorische waarde van het object – gekeken naar de betekenis ervan voor de geloofsgemeenschap. Juist bij religieuze objecten zijn het de verhalen over gebruikers die, op het eerste gezicht reguliere, objecten een bijzondere en betekenisvolle lading kunnen geven en die het de moeite van het bewaren waard kunnen maken. Om die reden zou, in het ideale geval, de culturele waarde moeten worden bepaald door de kerkganger zelf, in samenspraak met een erfgoedspecialist.

Stappenplan voor herbestemming en afstoting van religieuze voorwerpen

Als de culturele waarde van een object duidelijk is, kan vervolgens worden gekeken of het voor herbestemming in aanmerking komt, en zo ja, waar naartoe? Een plek in een museum is mogelijk, of een andere kerkelijke bestemming. Ook valt te denken aan migrantenkerken in Nederland of bijvoorbeeld kerken in het voormalig Oostblok. Verkoop van de religieuze objecten behoort ook tot de mogelijkheden en - in het uiterste geval - misschien wel de meest lastige optie: vernietiging. Al deze transparante en verantwoorde procedures zullen worden beschreven in het Stappenplan voor herbestemming en afstoting van religieuze voorwerpen.

Intensieve samenwerking

Initiatiefnemer Museum Catharijneconvent werkte intensief samen met de onlangs opgeheven Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland aan de ontwikkeling van het Waarderingskader en het Stappenplan. Ook het aandeel van kerkelijk Nederland was groot. Vertegenwoordigers van de Rooms-katholieke Kerk, de Protestantse Kerk in Nederland, verschillende protestantse kerkgemeenten en de Oud-Katholieke Kerk van Nederland zijn nauw betrokken bij dit project. Ook medewerkers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Erfgoed Nederland, Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, de Radboud Universiteit en verschillende musea met een religieuze (deel)collectie dragen bij aan de totstandkoming van beide instrumenten. Het Waarderingskader en het Stappenplan worden bovendien zodanig opgesteld dat ze ook toegepast kunnen worden op het niet-christelijke erfgoed.